Cách đây vài năm, sàn giao dịch phi tập trung vẫn bị xem là một mảng thử nghiệm: giao diện khó dùng, thanh khoản mỏng, phí cao và trải nghiệm kém xa sàn tập trung. Nhưng đến năm 2025, bức tranh đã khác hẳn. Khối lượng giao dịch DEX theo báo cáo của SwapSpace đạt khoảng 4,7 nghìn tỷ USD, tăng hơn 9.000 lần so với năm 2019.

Sự tăng trưởng này cho thấy DeFi đã đi qua giai đoạn “early adopters”. DEX giờ đây là một phần thực sự của hạ tầng giao dịch crypto. DeFiLlama hiện theo dõi hàng trăm giao thức DEX, còn dữ liệu thị trường cho thấy DEX spot volume đã có thời điểm đạt khoảng 24% so với volume của các sàn tập trung.

Nhưng khi một thị trường lớn lên quá nhanh, vấn đề mới xuất hiện. Vấn đề của DEX hiện nay không còn chỉ là “có đủ thanh khoản hay không”, mà là thanh khoản nằm ở đâu, trên chain nào, trong pool nào, qua tuyến giao dịch nào và ai giúp người dùng tìm được đường tốt nhất.

1 · DEX đã lớn lên, nhưng thị trường không tập trung vào một nơi duy nhất

Nếu chỉ nhìn vào tổng volume, câu chuyện có vẻ đơn giản: DEX tăng trưởng rất mạnh. Nhưng khi nhìn sâu hơn, ta thấy khối lượng này không nằm gọn trong một blockchain hay một sàn duy nhất. Nó được chia ra giữa Ethereum, Solana, BNB Chain, Base, Arbitrum, Polygon, Hyperliquid và nhiều hệ sinh thái khác.

Theo dữ liệu DeFiLlama được SwapSpace dẫn lại, năm 2021 Ethereum từng chiếm khoảng 46,2% khối lượng DEX toàn cầu, còn BNB Chain chiếm 39,6%. Đến năm 2025, bức tranh đã thay đổi: Ethereum giảm còn 19,3%, BNB Chain còn 15,3%, trong khi Solana tăng lên 33,3% và các chain khác cộng lại đạt 32,1%.

Điều này khiến việc giao dịch trở nên khó hơn. Trong một chu kỳ, Ethereum có thể là nơi có thanh khoản tốt nhất. Ở chu kỳ khác, Solana hoặc BNB Chain lại dẫn đầu. Một người dùng muốn có giá tốt không chỉ cần biết token nào muốn mua, mà còn phải biết nên đi qua chain nào và nguồn thanh khoản nào.

2 · Đa chuỗi đã trở thành hành vi phổ biến

Một trong những dữ liệu đáng chú ý nhất từ SwapSpace là 90,12% người dùng của họ trong năm 2026 đã tương tác với hơn một blockchain. Đây không còn là hành vi của nhóm người dùng chuyên sâu nữa. Với nhiều người, việc chuyển tài sản giữa các chain, đổi token trên nhiều mạng và tìm tỷ giá tốt ở nhiều nguồn đã trở thành trải nghiệm bình thường.

Trong giai đoạn 2022–2026, tỷ lệ người dùng SwapSpace giao dịch trên nhiều hơn một mạng lưới luôn ở mức cao, dao động từ 72,50% đến 93,66%. Ngay cả năm thấp nhất, gần 3/4 người dùng vẫn hoạt động đa chuỗi.

Nhưng càng đa chuỗi, trải nghiệm càng dễ rối. Người dùng phải quan tâm đến phí gas, bridge, độ trượt giá, rủi ro smart contract, token giả, thời gian xác nhận giao dịch và việc chọn đúng mạng khi nạp/rút. Đây là lý do các nền tảng tổng hợp giao dịch ngày càng quan trọng.

3 · Phân mảnh không chỉ nằm ở cấp blockchain

Nói thị trường “đa chuỗi” vẫn chưa đủ. Ngay bên trong mỗi blockchain, thanh khoản cũng bị chia nhỏ giữa nhiều giao thức và nhiều pool khác nhau. Báo cáo của SwapSpace cho biết có khoảng 1.950 giao thức được theo dõi trên Ethereum, hơn 1.200 giao thức trên BNB Chain, và hơn 1.000 giao thức trên cả Arbitrum lẫn Base.

Mỗi giao thức lại có thiết kế khác nhau: AMM truyền thống, concentrated liquidity, order book on-chain, perp DEX, RFQ, aggregator, bridge swap hoặc intent-based routing. Điều này có nghĩa là ngay cả khi người dùng chọn đúng chain, họ vẫn chưa chắc đã tiếp cận được tuyến giao dịch tốt nhất.

Đây là lý do “best price” trong crypto không còn là một thuộc tính cố định của một sàn. Với mỗi token, mỗi size giao dịch, mỗi chain và mỗi thời điểm, nơi cho tỷ giá tốt nhất có thể khác nhau.

4 · DEX và CEX đang tạo ra một thị trường lai

DEX tăng trưởng mạnh, nhưng điều đó không có nghĩa sàn tập trung sẽ biến mất. CEX vẫn có lợi thế lớn về thanh khoản sâu, giao diện đơn giản, fiat on/off-ramp, hỗ trợ khách hàng, giao dịch khối lượng lớn và sản phẩm phái sinh.

Ngược lại, DEX có lợi thế về tự lưu ký tài sản, niêm yết token nhanh hơn, giao dịch không cần tài khoản tập trung, khả năng kết nối DeFi và minh bạch on-chain. Vì vậy, thay vì một bên thắng hoàn toàn, thị trường đang đi về mô hình lai.

Dữ liệu từ CoinGecko cho thấy mảng perp DEX cũng tăng rất mạnh: các sàn perpetual phi tập trung đạt khoảng 6,38 nghìn tỷ USD volume trong năm 2025, tăng từ khoảng 1,50 nghìn tỷ USD năm 2024. Điều này cho thấy DeFi không chỉ còn là swap spot đơn giản, mà đang mở rộng sang cả phái sinh.

5 · Người dùng không chỉ quan tâm đến giá

Giá vẫn là yếu tố quan trọng nhất. Theo SwapSpace, 61,86% người tham gia khảo sát coi trọng việc nhận được tỷ giá tốt nhất. Nhưng giá không phải yếu tố duy nhất. Có 52,51% ưu tiên khả năng truy cập đa chuỗi, và 39,91% quan tâm đến việc hỗ trợ các token hiếm.

Sự khác biệt càng rõ hơn theo từng nhóm người dùng. Người dùng lâu năm gần như muốn tất cả: 97% coi trọng truy cập đa chuỗi, 91% coi trọng tỷ giá tốt, và 87% quan tâm đến token hiếm. Trader và người dùng doanh nghiệp lại đặt nặng tỷ giá tốt nhất hơn, trong khi người dùng phổ thông có xu hướng cân bằng giữa giá và sự tiện lợi.

Một dữ liệu rất đáng chú ý là trong số người dùng SwapSpace thực hiện ít nhất hai giao dịch, 70% chọn nhà cung cấp thanh khoản khác cho lần giao dịch tiếp theo. Điều này cho thấy “nhà cung cấp tốt nhất” thay đổi theo từng giao dịch, thay vì cố định ở một nền tảng.

6 · Swap không còn chỉ là mua bán token

Trong giai đoạn đầu của DeFi, swap thường được hiểu đơn giản là đổi token để đầu cơ. Nhưng dữ liệu khảo sát cho thấy hành vi này đang đa dạng hơn. Người dùng có thể swap để nhận tiền, chuyển khoản cá nhân, cân bằng lại danh mục, phản ứng với biến động giá, thanh toán hàng hóa/dịch vụ hoặc chuẩn bị vốn cho một cơ hội on-chain khác.

Điều này rất quan trọng vì mỗi mục đích giao dịch có ưu tiên khác nhau. Một trader phản ứng với biến động mạnh cần tốc độ và giá tốt. Một người dùng chuyển tiền cho cá nhân khác có thể ưu tiên chain phí thấp. Một doanh nghiệp có thể cần đối soát, minh bạch và độ tin cậy cao hơn.

7 · Intent-based trading: người dùng nói “muốn gì”, hệ thống tự tìm “làm thế nào”

Một hướng giải quyết mới là giao dịch dựa trên mục đích. Thay vì người dùng tự chọn chain, bridge, pool, DEX và tuyến giao dịch, họ chỉ cần nói kết quả mong muốn. Ví dụ: “Tôi muốn đổi 1.000 USDC lấy ETH và nhận tối thiểu X ETH”. Sau đó, các bên thực thi chuyên nghiệp sẽ cạnh tranh để hoàn thành yêu cầu đó.

1inch giải thích mô hình này khá trực quan: người dùng chỉ cần xác định muốn kết quả gì, không cần tự quyết định làm bằng cách nào. Trong 1inch Fusion, các resolver chuyên nghiệp cạnh tranh để lấp lệnh, giúp người dùng có trải nghiệm gasless, bảo vệ khỏi MEV và tiếp cận thanh khoản rộng hơn.

UniswapX cũng đi theo hướng tương tự: kết hợp nhiều nguồn thanh khoản và cho phép các filler cạnh tranh để thực hiện giao dịch. Với cross-chain UniswapX, ý tưởng còn mở rộng sang việc gộp swap và bridge thành một hành động duy nhất, giúp người dùng không phải tự tương tác với bridge hoặc giữ gas token trên nhiều chain.

8 · Ai có thể hưởng lợi từ vấn đề phân mảnh này?

Khi thị trường phân mảnh, người dùng cần công cụ để điều hướng. Vì vậy, vấn đề của thị trường có thể trở thành cơ hội kinh doanh cho một số nhóm hạ tầng.

9 · Nhưng “đơn giản hóa” cũng tạo ra rủi ro mới

Khi người dùng giao toàn bộ quá trình routing cho aggregator hoặc solver, trải nghiệm sẽ dễ hơn. Nhưng đổi lại, họ cần tin rằng hệ thống phía sau thực thi công bằng, minh bạch và không tạo thêm rủi ro ẩn.

Nói cách khác, thế hệ sản phẩm mới không chỉ cần che bớt sự phức tạp. Chúng còn phải chứng minh rằng việc che đi sự phức tạp đó không làm người dùng mất quyền kiểm soát hoặc chịu rủi ro mà họ không nhìn thấy.

Bài viết chỉ nhằm mục đích thông tin và giáo dục, KHÔNG phải lời khuyên đầu tư hay khuyến nghị sử dụng bất kỳ sàn, token, blockchain hoặc giao thức nào. Giao dịch DeFi có rủi ro smart contract, bridge, MEV, slippage, thanh khoản, lỗi người dùng và biến động thị trường. NFA, DYOR.