Việt Nam bắt đầu nghiên cứu CBDC vào đúng năm thế giới ngừng tin vào CBDC bán lẻ
Quyết định 1413/QĐ-TTg đặt tiền kỹ thuật số quốc gia vào lộ trình cải cách thị trường tài chính đến 2045. Nhưng dữ liệu toàn cầu tháng 7/2026 cho thấy lớp tài sản đáng đầu tư không phải “đồng tiền” của ngân hàng trung ương — mà là sổ cái do ngân hàng thương mại vận hành.
FinVenture Research · 30/07/2026 · Nguồn dữ liệu: Atlantic Council, BIS, PBoC, ECB, DefiLlama, NHNN, Bộ Tài chính
- Phễu CBDC toàn cầu cực kỳ hẹp ở cuối. 146 quốc gia nghiên cứu, chỉ 3 quốc gia phát hành chính thức. Tỷ lệ về đích khoảng 2,1%.
- Trung Quốc đã âm thầm đổi bản chất e-CNY. Từ 1/1/2026, đồng tiền này được phân loại là “tiền gửi số” thay vì “tiền mặt số” — nghĩa là ngân hàng thương mại quay lại giữ vai trò trung tâm.
- Đường ray CBDC xuyên biên giới vẫn nhỏ hơn đường ray QR hàng trăm lần. mBridge lũy kế 4.047 giao dịch; UPI xuyên biên giới đạt 601.000 giao dịch chỉ trong bốn tháng.
- Stablecoin vừa co vốn hóa lần đầu sau bốn năm nhưng vòng quay lại lập đỉnh. Đây là bài học định giá trực tiếp: giá trị nằm ở vòng quay, không nằm ở số dư.
- Với Việt Nam, cơ hội đầu tư không nằm ở CBDC bán lẻ. Nó nằm ở tiền gửi token hóa, hạ tầng thanh toán bán buôn, và khoảng trống stablecoin VNĐ.
1. Con số thật của CBDC toàn cầu: 146 nghiên cứu, 3 phát hành
Khi báo chí viết “hơn 140 quốc gia đang phát triển tiền kỹ thuật số”, con số đó đúng nhưng gây ngộ nhận nghiêm trọng. Nó gộp chung quốc gia vừa lập một tổ nghiên cứu liên ngành với quốc gia đã phát hành đồng tiền ra dân.
Theo dữ liệu Atlantic Council tháng 7/2026, 146 quốc gia và liên minh tiền tệ — đại diện hơn 98% GDP toàn cầu — đang theo đuổi CBDC ở một hình thức nào đó. Con số này chỉ là 87 vào tháng 5/2022. Nhưng khi đi sâu vào phễu, bức tranh đảo chiều: 77 quốc gia ở giai đoạn nâng cao, 41 đang thí điểm, và chỉ 3 quốc gia đã thực sự phát hành chính thức toàn quốc là Bahamas, Jamaica và Nigeria.
Điều đáng chú ý hơn: trong ba quốc gia đã phát hành, không quốc gia nào được coi là thành công. Nigeria phát hành eNaira và khoảng 98,5% ví ngừng hoạt động sau một năm. Bahamas phải chuyển sang biện pháp hành chính — buộc ngân hàng thương mại tích hợp Sand Dollar — vì người dân không tự nguyện dùng.
Khảo sát BIS năm 2024 trên 93 ngân hàng trung ương cho thấy 91% đang nghiên cứu CBDC, nhưng công tác bán buôn tiến xa hơn bán lẻ. Ở các nền kinh tế mới nổi, 36% làm CBDC bán lẻ nhưng chỉ 17% làm bán buôn — trong khi hơn một phần ba cho biết họ tăng tốc chính vì áp lực từ stablecoin. Nói cách khác, CBDC ngày càng là phản ứng phòng vệ, không phải sáng kiến chủ động.
2. Bước ngoặt bị bỏ qua: Trung Quốc đã đổi e-CNY thành “tiền gửi số”
Đây là diễn biến quan trọng nhất của năm 2026 trong lĩnh vực tiền tệ số, và gần như không được truyền thông Việt Nam nhắc tới.
e-CNY là dự án CBDC bán lẻ lớn nhất và thành công nhất thế giới: 3,48 tỷ giao dịch với tổng giá trị 16,7 nghìn tỷ nhân dân tệ (khoảng 2,37 nghìn tỷ USD) tính đến 30/11/2025, tăng khoảng 800% so với năm 2023, với 230 triệu ví cá nhân và 18,84 triệu ví doanh nghiệp.
Ngày 29/12/2025, Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc ra thông báo: kể từ 1/1/2026, e-CNY không còn được xử lý như “tiền mặt số” mà như “tiền gửi số”. Sự thay đổi này nghe như một chi tiết kế toán. Thực tế nó viết lại toàn bộ cấu trúc kinh tế của đồng tiền.
| Đặc tính | Trước 1/1/2026 | Từ 1/1/2026 |
|---|---|---|
| Trả lãi trên số dư | Không | Có, ngân hàng phải trả lãi |
| Bảo hiểm tiền gửi | Không áp dụng | Được bảo hiểm |
| Dự trữ bắt buộc | Không tính vào | Tính vào dự trữ bắt buộc |
| Vai trò ngân hàng thương mại | Kênh phân phối thuần túy | Chủ thể bảng cân đối |
Mối lo lớn nhất của mọi ngân hàng thương mại trước CBDC là rút vốn khỏi bảng cân đối — người dân chuyển tiền gửi sang ví do ngân hàng trung ương phát hành, ngân hàng mất nguồn vốn rẻ. Bằng việc phân loại lại e-CNY thành tiền gửi số, Trung Quốc đã tự tay vô hiệu hóa rủi ro đó. Ngân hàng trung ương có kinh nghiệm CBDC bán lẻ sâu nhất thế giới vừa gián tiếp thừa nhận: hình thái khả thi không phải đồng tiền của ngân hàng trung ương, mà là tiền gửi token hóa do ngân hàng thương mại vận hành.
Diễn biến này không đơn lẻ. Theo Wall Street Journal, JPMorgan, Citi và một nhóm ngân hàng lớn của Mỹ đang nhắm mục tiêu vận hành mạng tiền gửi token hóa vào nửa đầu 2027. Ấn Độ cũng đã chuyển hướng: RBI thí điểm tiền gửi token hóa gắn với e-rupee thay vì đẩy mạnh phát hành bán lẻ. Tháng 3/2026, Reuters cho biết PBoC tiếp tục mở e-CNY cho thêm ngân hàng tham gia, trong đó có Bank of Ningbo.
3. Xuyên biên giới: nơi CBDC có lý nhất lại là nơi nó nhỏ nhất
Lập luận mạnh nhất ủng hộ CBDC không phải thanh toán bán lẻ trong nước — nơi ví điện tử và QR đã làm tốt — mà là thanh toán xuyên biên giới, nơi phí cao, thời gian dài và phụ thuộc hệ thống đại lý. Nhưng chính ở đây, khoảng cách giữa kỳ vọng và thực tế lớn nhất.
Project mBridge — nền tảng CBDC bán buôn đa phương lớn nhất thế giới, do Trung Quốc dẫn dắt — đạt lũy kế 4.047 giao dịch với giá trị 387,2 tỷ nhân dân tệ (khoảng 55,53 tỷ USD), trong đó 95,3% giá trị được thực hiện bằng e-CNY. Mức tăng so với đầu năm 2022 là khoảng 2.500 lần, nghe rất ấn tượng — cho đến khi đặt cạnh một hệ thống không phải CBDC.
UPI của Ấn Độ xử lý 37.060 giao dịch xuyên biên giới trong năm tài khóa 2024, tăng lên 755.000 giao dịch năm tài khóa 2025, và đạt 601.000 giao dịch chỉ trong bốn tháng đầu năm tài khóa 2026. NPCI đang nhắm hơn 10 hành lang thanh toán vào cuối 2026. Chênh lệch giữa hai hệ thống lên tới hơn 148 lần.
mBridge: Trung Quốc kiểm soát sau khi BIS rút khỏi dự án từ tháng 10/2024. UAE đã dùng cho giao dịch khu vực công cuối 2025, và nền tảng đang chuyển hướng sang thanh toán năng lượng và hàng hóa. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam từng tham gia với vai trò Quan sát viên.
Project Agorá (BIS): báo cáo ngày 27/5/2026 xác nhận nguyên mẫu đã chạy thanh toán đa tiền tệ nguyên tử và đang tiến sang thử nghiệm giá trị thật. Bảy ngân hàng trung ương và hơn 40 định chế tư nhân tham gia; Bank of Canada nhập cuộc tháng 5/2026.
Song phương QR – UPI: không cần CBDC, không cần hiệp định đa phương, triển khai theo từng cặp quốc gia. Đang thắng về khối lượng thực tế.
“Sau mBridge và Agorá, khả năng liên thông CBDC đa phương đã chết.”
Forbes, 12/5/2026 — quan điểm trái chiều đáng đọc kỹ, bởi nó xuất phát từ chính dữ liệu vận hành của hai dự án tham vọng nhất.
4. Nghịch lý stablecoin: vốn hóa co lại, dòng tiền bùng nổ
Tháng 7/2026, vốn hóa stablecoin đạt khoảng 310 tỷ USD, giảm hơn 10 tỷ USD so với đỉnh 321 tỷ USD ngày 21/4/2026. Đây là mức giảm tháng lớn nhất kể từ cú sụp Terra tháng 5/2022, và là lần thu hẹp đầu tiên sau bốn năm tăng liên tục. USDT giữ 59,59% thị phần (khoảng 188 tỷ USD), USDC khoảng 78 tỷ USD.
Nhưng nếu chỉ đọc vốn hóa, bạn sẽ kết luận sai. Khối lượng giao dịch đã điều chỉnh — tức đã loại bỏ giao dịch nội bộ và hoạt động của bot — đạt 10,8 nghìn tỷ USD cả năm 2025, và 8,82 nghìn tỷ USD chỉ trong sáu tháng đầu 2026, tương đương khoảng 17,6 nghìn tỷ USD nếu ngoại suy cả năm. Riêng tháng 6/2026 lập đỉnh 1,79 nghìn tỷ USD, tăng 63% so với tháng trước. Tháng 2/2026, khối lượng thô đạt 7,2 nghìn tỷ USD, vượt cả hệ thống ACH của Mỹ ở mức 6,8 nghìn tỷ USD.
Bài học định giá: số dư giảm nhưng vòng quay tăng nghĩa là tiền số đang chuyển từ tài sản đầu cơ sang công cụ thanh toán. Với ngân hàng, điều này có ý nghĩa trực tiếp: nguồn thu tương lai dịch từ thu nhập lãi trên số dư sang phí và dữ liệu trên mỗi lượt giao dịch.
5. Việt Nam: đã có sẵn thứ mà hầu hết dự án CBDC thất bại đi tìm
Nghịch lý lớn nhất của Việt Nam trong câu chuyện CBDC là: chính vì hạ tầng thanh toán đã quá tốt, lợi ích biên của một đồng CBDC bán lẻ lại nhỏ đi.
Số liệu Ngân hàng Nhà nước cho thấy 86,97% người từ 15 tuổi trở lên đã có tài khoản, với 232 triệu tài khoản cá nhân tính đến tháng 12/2025, tăng 13,68% so với năm trước. 100% trường đại học và cao đẳng thu học phí không dùng tiền mặt, 88% bệnh viện thu phí qua kênh số, và 82% người lao động nhận lương qua tài khoản. Giá trị thanh toán không dùng tiền mặt năm 2024 đạt 295,2 triệu tỷ đồng, tương đương 26 lần GDP; năm 2025 đạt khoảng 28 lần GDP; mục tiêu đến 2030 là 30 lần GDP.
Nigeria và Bahamas phát hành CBDC để giải quyết vấn đề thiếu tiếp cận tài chính — và thất bại vì thiếu hạ tầng phân phối cùng thói quen người dùng. Việt Nam đã có cả hai. Nhưng chính điều đó khiến câu hỏi đổi chiều: nếu người dân đã chuyển tiền tức thời miễn phí 24/7 qua QR và tài khoản, một ví CBDC bán lẻ giải quyết vấn đề gì mà hệ thống hiện tại chưa giải quyết được? Câu trả lời thuyết phục nhất hiện nay không nằm ở bán lẻ, mà ở bán buôn và xuyên biên giới.
6. Đọc động từ trong Quyết định 1413: bốn mức cam kết, không phải một
Quyết định 1413/QĐ-TTg ngày 27/7/2026, do Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng ký, phê duyệt Đề án Cải cách tổng thể thị trường tài chính Việt Nam đến 2045. CBDC nằm trong văn bản này. Nhưng nằm trong văn bản không có nghĩa là được ưu tiên ngang nhau.
Trong văn bản chính sách Việt Nam, động từ quyết định thực tế. “Triển khai vận hành thí điểm” nghĩa là có ngân sách và nhân sự trong năm nay. “Nghiên cứu, đánh giá khả năng triển khai” nghĩa là một dấu hỏi đã được ghi nhận. Đây là khung đọc mà FinVenture dùng để xếp hạng mức cam kết thực tế.
CBDC nằm ở Mức 1 — mức thấp nhất — với cụm từ “nghiên cứu, đánh giá khả năng triển khai”, không kèm mốc thời gian, không kèm cơ quan chịu trách nhiệm cụ thể, không kèm chỉ tiêu đo lường. Trong khi đó thị trường tài sản mã hóa nằm ở Mức 4 với động từ “triển khai vận hành thí điểm”: 5 giấy phép cho toàn bộ giai đoạn 5 năm, vốn tối thiểu 10 nghìn tỷ đồng (khoảng 380 triệu USD), ít nhất 65% sở hữu tổ chức, trần sở hữu nước ngoài 49%, và thanh toán bắt buộc bằng VNĐ — USDT bị loại. Thứ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Đức Chi cho biết thị trường có thể vận hành từ quý 3/2026.
Với nhà đầu tư, kết luận thực dụng là: đừng phân bổ vốn theo dòng chữ CBDC trong quyết định. Hãy phân bổ theo động từ.
7. Bốn insight đầu tư từ dữ liệu này
Nếu Việt Nam phát hành CBDC bán lẻ theo mô hình hai lớp, ngân hàng thương mại là kênh phân phối bắt buộc. Nếu Việt Nam bỏ qua CBDC và đi theo tiền gửi token hóa như Trung Quốc và Mỹ, ngân hàng chính là chủ thể phát hành. Không có kịch bản nào ngân hàng bị loại khỏi cuộc chơi. Điều thay đổi là ngân hàng nào — cụ thể là ngân hàng có năng lực công nghệ lõi và dữ liệu, không phải ngân hàng có nhiều chi nhánh nhất.
Dữ liệu stablecoin đã minh họa rõ: số dư giảm nhưng dòng tiền chảy qua tăng vọt. Với ngân hàng Việt Nam, chỉ số cần theo dõi không còn là tăng trưởng tiền gửi đơn thuần, mà là tỷ lệ thu nhập ngoài lãi, số lượng giao dịch trên mỗi khách hàng, và khả năng thu phí trên luồng thanh toán. Việt Nam đã ở mức 28 lần GDP về giá trị thanh toán — vòng quay là tài sản lớn nhất mà thị trường này đang định giá thấp.
Khoảng 99% stablecoin lưu hành ở Đông Nam Á neo vào USD. Các dự án stablecoin VNĐ như VNDC, BVND, VNDS, VNST đều chưa tạo được lực kéo. Trong khi CBDC còn ở mức “nghiên cứu khả năng” đến sau 2030, dòng vốn số hóa của người Việt vẫn tiếp tục chảy vào công cụ neo USD. Kiến nghị của Hội nghị ASFRC tại TP.HCM năm 2026 đề xuất khuôn khổ dự trữ 1:1, kiểm toán độc lập và cấp phép cho ngân hàng hoặc fintech lớn. Đây là khoảng trống chính sách đáng theo dõi nhất, và cũng là cơ hội cho định chế nào được cấp phép đầu tiên.
Khảo sát BIS đã chỉ ra công tác bán buôn tiến xa hơn bán lẻ. Với Việt Nam — nền kinh tế phụ thuộc lớn vào xuất khẩu, FDI và kiều hối — giá trị của hạ tầng tiền số nằm ở giảm chi phí và thời gian thanh toán quốc tế, không nằm ở việc thay thế ví điện tử trong nước. Vị thế Quan sát viên tại mBridge cùng tiến triển của Project Agorá là hai kênh đáng theo dõi sát hơn bất kỳ tin tức nào về ví CBDC bán lẻ.
8. Hai kịch bản, năm rủi ro và bảng chỉ báo 12 tháng
Việt Nam giữ CBDC ở mức nghiên cứu, đồng thời cấp khung pháp lý cho tiền gửi token hóa và stablecoin VNĐ. Ngân hàng lớn trở thành nhà phát hành. Đây là con đường Trung Quốc và Mỹ đang đi. Bên hưởng lợi: ngân hàng có nền tảng công nghệ mạnh, công ty hạ tầng thanh toán, đơn vị lưu ký tài sản số.
Lo ngại đô-la-hóa số khiến Việt Nam đẩy nhanh CBDC bán lẻ như công cụ phòng vệ chủ quyền tiền tệ. Chi phí đầu tư hạ tầng lớn, tỷ lệ chấp nhận thấp theo tiền lệ eNaira. Bên hưởng lợi: nhà cung cấp công nghệ lõi và bảo mật. Bên chịu áp lực: ngân hàng phải vận hành song song hai hệ thống.
Năm rủi ro cần theo dõi
| Rủi ro | Vì sao quan trọng với nhà đầu tư |
|---|---|
| Rút vốn khỏi tiền gửi | Nếu CBDC hoặc stablecoin VNĐ hút tiền gửi, chi phí vốn của ngân hàng tăng, biên lãi thuần bị nén. |
| Rủi ro quyền riêng tư và niềm tin | Là nguyên nhân chính khiến eNaira thất bại. Tỷ lệ chấp nhận thấp làm toàn bộ chi phí đầu tư hạ tầng không thu hồi được. |
| Đô-la-hóa số | Stablecoin neo USD lan rộng làm giảm hiệu lực chính sách tiền tệ và tạo áp lực tỷ giá ngoài tầm kiểm soát. |
| Phân mảnh đường ray quốc tế | Chọn sai khối liên thông khiến chi phí chuyển đổi hạ tầng về sau rất cao. BIS đã rút khỏi mBridge. |
| Rủi ro thực thi và tiến độ | Quyết định 942/QĐ-TTg từ 2021 đã giao nghiên cứu tiền kỹ thuật số cho giai đoạn 2021–2023. Năm năm sau, vẫn ở mức nghiên cứu. |
Bảng chỉ báo 12 tháng tới
| Chỉ báo | Ý nghĩa nếu xảy ra |
|---|---|
| Dự thảo Luật Tài sản số được công bố | Xác nhận Mức 3 đang chuyển thành Mức 4. Đọc kỹ phần định nghĩa tài sản mã hóa phục vụ thanh toán. |
| Danh sách 5 giấy phép sàn được cấp | Tín hiệu rõ nhất về việc nhóm nào được nhà nước chọn làm hạ tầng tài sản số. |
| Khung pháp lý cho stablecoin VNĐ | Sẽ tác động tới ngân hàng và fintech nhanh hơn mọi diễn biến CBDC. |
| NHNN chuyển từ Quan sát viên lên Thành viên mBridge | Tín hiệu chọn khối liên thông, có hàm ý địa chính trị và tỷ giá. |
| Ngân hàng Việt đầu tiên công bố dự án tiền gửi token hóa | Đây là chỉ báo đáng giá nhất trong bảng này. Bên đi trước sẽ định hình chuẩn kỹ thuật cho cả ngành. |
| Kết quả thử nghiệm giá trị thật của Project Agorá | Quyết định liệu liên thông đa phương còn khả thi, hay thị trường sẽ đi theo hướng song phương. |
Việt Nam đưa CBDC vào Quyết định 1413 là bước đi hợp lý về mặt quản trị: ghi nhận một lựa chọn chiến lược mà không cam kết nguồn lực quá sớm.
Nhưng với nhà đầu tư, tín hiệu đáng hành động không nằm ở dòng chữ CBDC. Nó nằm ở ba chỗ khác trong cùng văn bản và cùng thời điểm: thị trường tài sản mã hóa đã tới mức “triển khai vận hành thí điểm”, tiền gửi token hóa đang trở thành chuẩn mực toàn cầu sau bước đi của Trung Quốc và Mỹ, và khoảng trống stablecoin VNĐ vẫn đang bị lấp bởi công cụ neo USD. Đồng tiền của ngân hàng trung ương có thể phải chờ tới sau 2030. Sổ cái của ngân hàng thương mại thì đang được viết ngay bây giờ.
Bài viết mang tính thông tin và phân tích, không phải khuyến nghị đầu tư. Hình 7 và Hình 8 là khung phân tích do FinVenture xây dựng, không phải phân loại hay số liệu chính thức của cơ quan quản lý. Số liệu được cập nhật đến ngày 30/07/2026 từ các nguồn công khai gồm Atlantic Council, BIS, PBoC, ECB, Reuters, Forbes, DefiLlama, Wall Street Journal, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam và Bộ Tài chính. Nhà đầu tư nên tự thẩm định trước khi ra quyết định.
Facebook Comments Plugin
